Bryła i przestrzeń

BRYŁA I PRZESTRZEŃ

Zasadniczym problemem malarstwa jest działanie koloru. Z tego źródła wypływają rozliczne nurty problemów szczegółowych. Są nimi: malarskość i linearyzm, czyli działanie plamy barwnej i linii; kolor a walor; przestrzeń w malarstwie; ekspresja koloru itp. Generalnym zagadnieniem rzeźby jest bryła i przestrzeń.

O ile obraz wiszący na ścianie w swej materialnej postaci jest obojętny wobec przestrzeni, ale optycznie wchodzi z nią w kontakt koegzystencji lub walki poprzez działanie koloru, to sprawa ta będzie przedstawiać się odmiennie w przypadku np. tablicy reklamowej umieszczonej w przestrzeni otwartej. Tam konkretna płaszczyzna tablicy, bez względu na grę kolorystyczną swojej powierzchni, sama przecina przestrzeń, rozgradza ją. Graficzna kompozycja planszy może to działanie podkreślić lub dorzucić jeszcze swoiste komplikacje.

Z kolei każda rzeźba przez swą trójwymiarowość, zajmując miejsce w przestrzeni automatycznie wchodzi z nią w kontakt. Organizuje przestrzeń w zasięgu swego optycznego działania. Przegląd załączonych ilustracji informuje o rozmaitych aspektach i perspektywach kontaktu rzeźby z przestrzenią.

Constantin Brancusi Ptak w przestrzeni, brąz polerowany (po lewej) i Pocałunek,, 1908, kamień
(po prawej)

Dzieło Brancusiego podejmuje najstarszą koncepcję rzeźby-bloku. Przywodzi na pamięć pionowe iglice kamienne, z grubsza ociosane menhiry z epoki neolitu, idole bóstw z pogranicza czasów prehistorycznych i starożytnych, posągi faraonów egipskich i władców Sumeru i Asyrii, drewniane Xoana archaicznej Grecji i słowiańskiego Światowida. Do czasu powstania tych pierwszych posągów rzeźbiły jedynie siły natury. Czas kruszył kamienie, a nurt wartkich rzek toczył je, gładził i polerował. Drzewa pięły się wzwyż, pionowe pnie przeciwstawiając rozciągłej przestrzeni. Wreszcie człowiek powiedział: jestem, i wzniósł pionowe słupy. Zaświadczyły one o jego rozwijającej się myśli konstrukcyjnej i twórczej. W rzeźbie współczesnej ideę przeciwstawienia pionowego słupa przestrzeni zdynamizował Brancusi w Ptaku, a zwielokrotniła rytmem Barbara Hepwort i Giacometti. Rzeźba-blok stała się punktem wyjścia skrajnej geometryzacji kształtów organicznych. Jednak dopiero rzeźba współczesna po doświadczeniach kubizmu, wyzyskała liczne możliwości ekspresyjne rozmaitych układów przestrzennych.

Ewolucja tendencji realistycznych w rzeźbie przebiegała od zainteresowania samym przedmiotem, to znaczy od poznania jego budowy anatomicznej i właściwych proporcji, do związków przedmiotu z przestrzenią. Czynnikiem angażującym przestrzeń do współdziałania z bryłą rzeźby był i jest ruch przedstawionego np. człowieka czy zwierzęcia. Ruch wprowadza w kompozycję rzeźby różnokierunkowe osie zamiast jednej pionowej.

Rzeźba Henri Moore’a obłymi formami, jakby ciągliwymi, opływa przestrzeń, która podobnie miękkokształtna przepływa przez wnęki i tunele rzeźby. Opływowość kształtów sprawia wrażenie formy organicznej, zróżnicowanej i jednolitej zarazem. Wyobrażeniowy kształt rzeźby posiada akurat tyle z rzeczywistego kształtu leżącej postaci kobiecej, ile potrzeba, aby wywołać konieczne skojarzenie, ale równocześnie tak mało, aby móc śledzić z równym zainteresowaniem przestrzeń uformowaną przez rzeźbę i samą jej bryłę.